Inleiding rotondes


Inleiding

“Nog even rechtdoor en dan linksaf.” Als je dit te horen krijgt terwijl je in niet commonwealth landen op een van deze dingen rijdt dan ben je mooi de Sjaak. Dan kom je nooit thuis. Rara, wat is het? Ik zal je niet langer in spanning houden; het betreft hier een heuse rotonde. Deze geasfalteerde rivieren doen ons duizelen met hun oneindige afmetingen en vele afslagen. Meer dan vaak bevindt zich iets in het centrum van deze tumulteuze slang, als een baken van rust en bezinning. Vaak is dit gewoon gras, of een mooie wegwijzer, maar soms is het ook iets anders.

Rotondes zijn top, rotondes zijn fascinerend, rotondes zijn rond, ze zijn de bom. Overal waar je komt, kom je er wel een tegen, mits je lang genoeg doorrijdt. Ze zijn er in alle soorten en maten; van groot tot klein, van jong tot oud, met losliggend fietspad en zonder... Daarnaast biedt de rotonde ook als enige wegentiteit, uitgezonderd van spiegels, de mogelijkheid tot zelfreflectie. Een rotonde heeft geen begin en ze heeft geen eind. Elke aftakking heeft haar eigen mogelijkheid; geen verplichtingen, geen beperkingen. De weg hoeft niet alleen maar rechtdoor te gaan, net zoals het leven. Het is immers net zo gemakkelijk om op het huidige niveau te blijven door simpelweg links- of rechtsaf te gaan, mits aanwezig. De weg terug mag tevens meer dan eenmaals bereden worden, voor het geval dat je de weg even kwijt bent of eerder een verkeerde pad op je wonderlijke tocht hebt genomen (met "pad" bedoel ik een weg en niet het dier, anders wordt het wel een heel pervers verhaal).

Helaas is het niet alleen maar lol met een rotonde. Inderdaad, er is ook een duistere kant; deze roos heeft stekels.

Rotonde ongeluk in Spijkernisse

Een ongeluk op een rotonde te Spijkernisse. Waarschijnlijk heeft de auto verzaakt voorrang te verlenen. Alhoewel rotondes in het algemeen veiliger zijn dan normale kruisingen kunnen dit soort dingen natuurlijk nooit helemaal voorkomen worden.

Vooral hier in Nederland, met het bijna unieke systeem van een losliggend fietspad (zoals onder de auto in bovenstaande afbeelding) wil het nog weleens gebeuren dat er een ongelukje gebeurt. Nog minder fijn is dat op de afgebeelde rotonde fietsers in beide richtingen rond kunnen (dit is tevens het geval op de eerste rotonde in Ugchelen), wat bijdraagt aan de chaos en verwarring die toch al heerst bij sommige minder geschikte mensen. Desalnietemin mag dit de pret van rotondes niet drukken!

De geboorte

Bijna net zo leuk als het fotograferen van een rotonde is het fotograferen van een rotonde in aanbouw, vooral als ik er weer een panoramafoto van probeer te maken in de avondschemer met mijn "goede" camera. Nu gebeurt het niet zelden dat een rotonde de plek inneemt van een ander kruispunt, vooral om de veiligheid en de doorstroom te verbeteren. Nu zal ik ook toegeven dat de hieronder afgebeelde rotonde zeer welkom is, daar het een een druk kruispunt is van provinciale wegen. Een van die wegen is de directe verbinding tussen Apeldoorn en Voorthuizen/Amersfoort. Ik twijfel echter wel aan de capaciteit, omdat zij een enkele rijbaan heeft. [ Noot April 2014: Helaas heb ik (ruim drie jaar later) nog nooit de tijd of mogelijkheid gehad om hier tijdens de spits naar te kijken :( ]

Aanleg rotonde bij Apeldoorn, Nederland
De aanleg van een nieuwe rotonde op de kruising Amersfoortseweg met de J.C. Wilslaan. Foto genomen van de Amersfoortseweg komend vanuit Apeldoorn, 11 December 2010.

Het einde

Heeft een rotonde eigenlijk een einde? Ja, natuurlijk! Op een gegeven moment zal blijken dat een rotonde niet langer in staat is om de gewenste capaciteit te leveren, of men komt er bijvoorbeeld achter dat al voor de aanleg het een en ander over het hoofd is gezien (ambtenaren...). Dan zit er nog maar een ding op, en dat is om het hele zwikje uit de grond te halen en er een ouderwets kruispunt neer te zetten, soortgelijk aan wat er al eerder zat.
Dat een normaal kruispunt minder veilig is dan een rotonde bleek al toen ik hier eigenhandig meemaakte dat mensen in nieuwe situaties niet preces weten wat te doen. Vooral bij een kruipunt rond de stadsgrens liggen de snelheden toch hoger dan midden in de bebouwde kom en lang niet elke weg waar jij op rijdt is een voorrangsweg. Echter handelt het zich hier om de befaamde turborotonde vlak buiten Ugchelen bij de grote telefoon. Ik ben zeer blij deze eindelijk te zien verdwijnen, ook al betreur ik dat het principe wel had kunnen werken, mits het goed was aangepakt (althans dat denk ik, want ik beschik niet over alle informatie en heb ook deze rotonde nog nooit gezien tijdens de spits. De verhalen die ik op het internet lees hebben het wel over "stilstaan tot aan de snelweg". Maar het voordeel van het internet is dat je er alles op kwijt kan zonder onderbouwing.) (gescheiden rijbanen op de rotonde en rechtsafslaand verkeer dat buiten de rotonde om wordt afgehandeld (of in ieder geval de aanrijbanen met het grootste aanbod)). Het is in ieder geval een goed leermoment.

Ondergang turborotonde nabij Ugchelen

De voormalige turborotonde vlak buiten Ugchelen (Apeldoorn), nu een ordinair kruispunt. Foto genomen op 5 Mei 2013 (inderdaad bevrijdingsdag, maar deze keer ben ik niet naar Duitsland geweest).

De geleerden zijn er nog niet helemaal over uit en zelfs op het internet is het nog niet geheel duidelijk wat nou precies de reden is dat deze rotonde is verdwenen. De meest logische verklaring is dat de rotonde simpelweg niet genoeg capaciteit had. Dit kwam door: fietsers (veel fietsers die voorrang hebben), een dominante richting tussen de snelweg en Centraal Beheer (deze gaat 's ochtend driekwart rond. Daarnaast wilde Centraal beheer uitbreiden), en wat gelobby van Centraal Beheer Achmea m.b.t. de doorstroming, en een slecht ontwerp van de rotonde (er is maar een (1) baan als inrit terwijl er twee stroken op de rotonde zelf zijn) gecombineerd met onwetendheid van het publiek (iedereen blijft gewoon op de rechterbaan. Ik ben zelf eens links gaan rijden maar toen heb ik mijzelf klemgereden en moest ik nog een rondje)...

Ga toch fietsen

Over het algemeen verbetert de veiligheid van een kruising met de komst van een rotonde. Echter blijkt ook dat voor bepaalde groepen verkeersgebruikers, zoals fietsers, er juist nadelige gevolgen zijn, [1]. Dit is natuurlijk redelijk nadelig voor ons kikkerlandje, waar er redelijk wat fietsen en brommertjes zijn. In een breder onderzoek hierna, [2], werden rotondes opgedeeld in drie echte categorien, gebaseerd op de ligging van de fiespaden:
  • Gemengd verkeer: er is geen fietspad en de fietsers rijden op hetzelfde baanvlak als auto’s.
  • Fietspad binnen de rotonde.
  • Losliggend fietspad buiten de rotonde. Het fietspad bevindt zich op ongeveer 5 meter van de rotonde. Hierdoor past er een auto tussen de rotonde en het fietspad, zodat deze auto de rotonde niet blokkeert als zij moet wachten op een fietser.

De eerste conclusie die werd gedaan is dat in alle drie de gevallen het aantal fatale botsingen en botsingen met zware verwondingen bij fietsers toeneemt als een normale (zowel met als zonder verkeerslichten) kruising wordt omgebouwd tot een rotonde. De rotonde met een losliggend fietspad bleek hierbij min of meer wat erger te zijn qua ongelukken dan de andere twee. Blijkbaar letten automobilisten beter op (en zijn ze voorzichtiger) in een “chaotische” verkeerssituatie of ze rijden achter de fietsers in plaats van ernaast. Daarnaast is het natuurlijk ook makkelijker om een fietser te zien als deze rechts voor je is (op half twee), in plaats van scherp rechts (drie uur). Bij blik op de weg ging het laatst ook over een wijziging in de bouw van een rotonde, waarbij het fietspad er als een vierkant omheen ligt. Hierdoor benadert de fietser de auto vanuit een 90 graden hoek (als de auto net van de rotonde afrijdt). Een andere “experimentele” oplossing is het aanbrengen van detectielussen op het fietspad in combinatie met waarschuwingslampen voor de oprijdende/afrijdende automobilist, [3].
In de kwestie van wel of niet voorrang voor de fietser kwam naar voren dat in het geval dat de fietser voorrang heeft er meer ongelukken gebeuren dan wanneer ze het niet hebben.

Voor het verkeer in het algemeen (dus niet alleen de fietsers, maar ook voor auto's onderling) blijkt de rotonde met een direct aanliggend fietspad de grootste stijging in botsingen te hebben. Overigens, vertonen alle drie soorten rotondes een stijging in het totale aantal botsingen.

Factoren die van invloed zijn op de veiligheid van een rotonde zijn ondermeer; rijsnelheid, straal van het middeneiland (zou groter dan 10 meter moeten zijn voor een veiligere rotonde), breedte van de weg en de op- en afritten, de straal van de op- en afritten en de hoeveelheid verkeer, [2].

Met de auto

Gekeken naar auto’s blijkt de rotonde tevens te zorgen voor een afname in ongelukken –vergeleken met “traditionele” kruisingen (waarschijnlijk dus zonder verkeerslichten) – waarbij de grootste afname te vinden was bij de eenbanige rotonde; i.e. de turborotondes zuigen, [4].

Uit het onderzoek bleek dat er ’s nachts net zoveel ongelukken gebeuren als overdag, maar vergeet niet dat er ’s nachts minder mensen rijden, daarnaast valt de spits niet onder ’s nachts. Het weer was ook niet van invloed, omdat 90 tot 99% van de ongelukken op droog asfalt was. Het kan ook zijn dat mensen voorzichtiger rijden als het regent. Snelheid daarintegen werd in meer dan 50% van de gevallen aangewezen als de boosdoener.

Er is een groot scala aan autoongelukken/botsingen:

  • Run off road. Hierbij is slechts een (1) auto betrokken die gewoon van de weg af rijdt en eventueel tegen een obstakel aanrijdt (meestal het middeneiland). Dit is 50% van de ongelukken op eenbanige rotondes (in Amerika, dus met relatief weinig fietsers en voetgangers!). Dit type ongeluk gebeurt meestal ’s nachts (60% van alle nachtelijke ongevallen is een run off road).
  • Kop-staart botsingen. Deze staan op een goede tweede plaats met 34% van de stemmen. Komt voornamelijk voor bij de in- en afritten.
  • En dan is er nog wat klein grut; botsingen bij het oprijden van de rotonde waarbij men tegen een auto knalt die al op de rotonde rijdt. Verder de toepasselijk “sideswipe” (voor een turborotonde), waar de auto op de binnenste baan een andere op de buitenste toucheert.
Bij alle ongelukken moet wel worden opgemerkt dat het er wat zachter aan toegaat dan op een normaal kruispunt, waar frontale en 90 graden botsingen kunnen plaatshebben.

Snelheid blijkt een grote boosdoener (nogmaals), dus logischerwijs zal een verlaging van de snelheid minder (ernstige) ongelukken opleveren. Als oplossingen worden door [4] aangedragen: een verlengd splitter eiland (die al eerder begint), een grote deflectie van de inrit, het smaller maken van de inrit, en drempels/rumble strips. Verder kan een rotonde met voorwaarschuwingen en betere verlichting/reflectiedingen beter worden aangekondigd. De hoge snelheid bij de meeste ongelukken kan zijn doordat bestuurders de rotonde te laat opmerken.
Bij turborotondes kan, mits de inrit ook al uit twee banen bestaat (wat in Ugchelen helaas niet het geval is), op de weg markeringen worden aangebracht om al het rechtsafslaande verkeer op de rechterbaan te krijgen en het linksafslaande verkeer op de linker.
Er wordt ook nog opgemerkt om het eiland ondoorzichtig (klinkt raar, maar het is het beste woord wat ik ervoor kan bedenken) te maken, zodat aankomende ( haha, wat een (3-voudige) woordspeling) bestuurders niet bezig kunnen zijn met hun uitrit (want die zien ze niet) en ze zich volledig kunnen concentreren op het oprijden. Daarbij moet de eilanddecoratie niet bestaan uit betonnen palen en anti-tank versperringen.

Uitleiding

Neem mijn hand terwijl ik je leid door de wondere (bijvoorbeeld de pace-car bij rotonde Joure), en vaak duistere wereld, van de rotondes die deze gehele wereldbol beplaveien*. Stap samen met mij op de motor, de fiets en de stoep en laat ons de deugden van deze koppelstukken verkennen. De tocht zal lang, saai en vol gevaren zijn. Veel mogelijkheden staan open, maar ik kan je een ding beloven: je zult er geen spijt van krijgen.

Bronnen

  1. S. Daniels et al.; "Explaining variation in safety performance of roundabouts"; Accident analysis and prevention 42 pp 393-402; 2010.
  2. S. Daniels et al.; "Injury crashes with bicyclists at roundabouts: influence of some location characteristics and the design of cycle facilities"; Journal of safety research 40 pp 141-148; 2009.
  3. J. Shaw and S. Moler; "Bicyclist- and pedestrian- only roundabouts."
  4. S. Mandavilli et al.; "Crash patterns and potential engineering countermeasures at Maryland Roundabouts"; Traffic injury prevention 10 pp 44-50; 2009.




* Alleen op de plaatsen waar ik ben geweest en foto’s heb gemaakt.



Terug naar boven